Anna Lewicka-Strzałecka, Rozwiązywanie dylematów etycznych generowanych przez życie gospodarcze
Prof. dr hab. Anna Lewicka-Strzałecka
Temat konferencji "Etyczne zasady tworzenia bogactwa" zawiera dwa założenia. Po pierwsze, przyjmuje się, iż bogactwo nie jest czymś danym, "nieruchomym bytem" jak powiada Berger , ale jest czymś co musi być wytworzone i co tworzyć warto. Warto w wymiarze indywidualnym i społecznym. Jednak, podobnie jak w przypadku innych celów, tworzenie bogactwa nie może być celem uświęcającym wszelkie środki, które do niego prowadzą, należy zatem poszukiwać takich środków, które mogą być usankcjonowane etycznie. Przekonanie, iż takie środki istnieją, czyli iż bogactwo może być tworzone z poszanowaniem zasad etycznych stanowi drugie założenie zawarte w temacie konferencji.
Gdzie i jak szukać owych zasad? Czy należy je abstrahować z teoretycznych koncepcji organizacji życia społecznego, czy rekonstruować na podstawie obserwacji funkcjonowania społeczeństwa i jednostek? Ten pierwszy sposób może prowadzić do zasad, które nie dadzą się zrealizować, ten drugi do zasad, które mogą okazać się nieetyczne. Pomimo niepewności rezultatu poszukiwania należy podjąć ze względu na cel jakim jest uprawomocnienienie pewnych zasad tworzenia bogactwa.
Owo tworzenie bogactwa w okresie transformacji ustrojowej i gospodarczej w Polsce odbywa się w szczególnych warunkach. Współcześni przedsiębiorcy, a także przeciętni uczestnicy życia gospodarczego stają przed dylematami, dla rozstrzygnięcia których nie wystarczy samo praktykowanie cnót zalecanych przez Franklina. Jakich wyborów dokonują, nie w sferze abstrakcyjnych wartości, ale w konkretnych, stworzonych przez współczesne realia gospodarcze sytuacjach? Jak je uzasadniają? Od czego zależą owe wybory?
Przedstawiona poniżej empiryczna próba odpowiedzi na te pytania polegała na analizie wyborów i ich moralnych uzasadnień dawanych przez badane osoby w trzech sytuacjach "tworzenia bogactwa". Są to autentyczne dylematy moralne, stwarzane przez współczesne realia życia gospodarczego zaś analiza ich rozstrzygnięć, struktury tych rozstrzygnięć oraz ich uzasadnień mieści się w nurcie poszukiwania uwarunkowań poglądów i czynów moralnych człowieka w gospodarce.
Zagadnienie poszukiwania uwarunkowań poglądów i czynów moralnych człowieka ma długą historię i olbrzymią literaturę. Skrajne stanowiska w sporze o czynniki determinujące wybory moralne można określić jako konstytucjonalizm i sytuacjonizm. Wybory te, według konstytucjonalistów zależą przede wszystkim od tego kto ich dokonuje, według sytuacjonistów - od tego w jakich okolicznościach są dokonywane. Konstytucjonalizm poszukuje wyjaśnień wyborów moralnych odwołując się do względnie trwałych charakterystyk człowieka, takich jak jego hierarchia wartości, pozycja społeczna, tradycja kulturowa. Konsekwencją praktyczną tego stanowiska jest postulat kształcenia hierarchii wartości, budzenia wrażliwości etycznej, wskazywania na pewne wartości, takie jak: dobro, uczciwość, wolność jako konstytutywne atrybuty człowieka, a nie jako środki prowadzące do celu. Sytuacjonizm upatruje przyczyn wyborów moralnych w czynnikach sytuacyjnych, czyli materialnych i organizacyjnych charakterystykach sytuacji, w której dokonywany jest wybór. Stanowisko sytuacjonizmu lapidarnie ujmuje powiedzenie Okazja czyni złodzieja. Postulaty praktyczne sytuacjonizmu uwidoczniają się w dyrektywach zalecających kształtowanie mechanizmów organizacyjnych, prawnych i ekonomicznych sprzyjających wyborom etycznym i uniemożliwiających wybory nieetyczne.[Rozwiazywanie dylematow etycznych.doc - 336 KB]
